reprisa - schner 2012

Char Chardun,

aint in quista charta lessa nüvlitschar sur dad ün pled ch'eu nu sa co til tradüer e sur da quai cha quel chi til ha dit, il pled, ha manià cur ch'el til ha dit e sur dad üna gazetta chi pretenda robas ch'eu nu poss crajer. Dimena sco prüma: il pled es il pled "Eingriff". Eu m'ha inaccort cha pleds sun daplü co be lingiadas da custabs. Mincha pled ha ün’orma, per uschedir sia orma persunala, ma quella as revelescha inandret pür cur chi's prouva da til tradüer, il pled. Eu'm dumond co chi's disch per rumantsch "Eingriff". Aint il dicziunari nu chatta nüglia adequat. "Greifen" es bain "tschüffer" , o forsa "dar man" o "metter man" vi dad alch. "Eingreifen" füss lura tschüffer aint. Eu nu craj però cha quel chi til ha dit, il pled, til haja manjà in quist sen. "lntervenziun", dit per "Eingriff", am para massa sblach in congual cul pled tudais-ch.  Il verb "eingreifen" as pudessa forsa tradüer meglder co'l substantiv "Eingriff"' nempe cun "intermetter" o apunta cun "metter man" vi dad alch. Sulet nun es però ün pled il listess sco quai ch'el es tanter oters pleds; el sumaglia ad ün chan, eir quel demuossa pür tanter oters chans sia dretta taimpra. Opür ch'el dvainta tmüch e plach opür agressiv e perguajà. Aint in ün "Sonntagsblatt" staja scrit: "Brändli (punct dubel), weitere Eingriffe in die Natur und Landschaft sind notwendig, um das Aussterben von Dörfern und Talschaften zu verhindern. E quia cumpara'l uossa, il pled, tanter oters, e's fa valair cun prepotenza. In rumantsch as pudessa dir quai cha'l Sonntagsblatt disch:“I fa dabsögn dad ulteriuras "intervenziuns" illa natüra. . . " opür dit otramaing: " l fa dabsögn  da ,,metter man" inavant vi da la natüra…“. I's pudess eir simplamaing laschar sainza tradüer. Eu n'ha però il bsögn dad'exprimer mia indegnaziun davart la pretaisa aint illa gazetta surnomnada in möd sco cha'l pical m'es creschü. Co mâ as poja be pretender cha nos Capo Regent haja dit chi fetscha dabsögn da
"metter man" inavant vi da la natüra per preservar cha cumüns e vals mouran oura. Mai plü nu craja cha hozindi ingio cha gods mouran ed uffants patischan da l'insuos-chamaint da l'ajer possa ün uondraivel cusglier guvernativ dir robas simlas. Cha guvernar haja eir dachefar alch cun chürar, cun proteger, am para, ed eu sun persvas cha our da quel motiv, e be our da quel, as fa il Capo Regent pissers pels povers abitants in cumüns e vals da muntogna. Ma ch'el vöglia ruinar inavant la natüra cun "metter man" vi dad ella, tilla vuliond violar, quai es impussibel. Forsa n'haja eir be malinclet it pled "Eingriff“. Forsa craja, nos Capo Regent, cha metter man vi da la natüra nu significha ruinar. In quel cas füssa lura propcha dischillus dad el. Dapertuot ingio cha l'uman ha "miss man“ vi da la natüra ha'l daspö decennis be ruinà. 0 craja forsa nos Capo Regent cha'l bainesser da l'uman nu saja dependent da natüra intacta? Sgüra brich. Esa pussibel ch'el gnanca nu manaja cun "metter man" (Eingriff) vi da la natüra, daplüssas funicularas, daplü runals e daplüssas s-chabeleras, daplüs chanuns da naiv, daplüs implants eletrics, daplüs straduns per autos, daplü canera, daplü bos-cha chi moura, daplü...? Na e madinà, quai, nos Capo Regent sgürischem mai plü nu less. Eu sun persvas cha cun daplüssas intervenziuns illa natüra manaja'l daplü protecziun da noss auals e daplü bos-cha sana, daplü ajer net, daplü prüvadentscha, daplü toleranza invers otras creatüras, daplü natüra genuina per generaziuns venturas, daplü bainesser co bainstar, daplü. . . Sch’eu cuschidresch cha nos Capo Guvernativ pudess avair manià uschè quai ch'el ha dit cur ch'el ha dit „Eingriff", füssa listess pussibel ch'el vess propcha dit "Eingriff", precis sco cha la gazetta scriva. Eu nun incleg però perche ch'el nun ha lura dit oter, cun oters pleds quai ch'el vairamaing ha vuglü dir. Pudessa esser ch’eu tamberlan, sun talmaing innüvlitschà ch'eu nun incleg la lingua da cusgliers guvernativs? Daspö chi dà regents e cusgliers guvernativs – da quels daja fingià daspö lönchezzas - hana adüna be guvernà a favur dal pövel (o ha forsa ün d'els ünsacura pretais alch oter?)
La situaziun actuala da nos muond cumprouva quai evidaintamaing da möd cha eu per mia part nu less pretender l'incuntrari. Listess però, innüvlitschà sco ch‘eu sun, fetscha eir quia, sco adüna cur ch'eu scriv o di alch, meis obligatoric segn da dumonda. Segns da dumonda douvran però pac palperi, o bricha? Scrivond quista charta suna darcheu i nüglia mal per la romma ed oramai cha ir per la romma po esser zuond privlus, finischa uossa.

Cordialmaing At salüda
Teis Jon Nüvlitsch