la gazetta online - schner 2012

Aunt illa EP dals 19 schner as ho pudieu ler: 68 % da las persunas chi haun fat part a la retschercha da la EP  haun declaro dad esser per l’iniziativa da Franz Weber per la restricziun da la fabrica da seguondas abitaziuns. Quista iniziativa vo in votaziun als 11 marz 2012. Sün bod üna pagina intera ho lura la EngadinerPost lascho gnir a pled als rapreschantants da tuot quels circuls chi cumbattaron quista iniziativa. Ma niaunch’ün aderent da l’iniziativa nun ho pudieu declarer perche ch’el sustegna l’iniziativa.
68% es üna part considerabla, ma ils abitants da l’Engiadina nu vegnan piglios in seri.  Ils abitants faun lur egnas experienzas e cugnuoschan las varts negativas our d’ün oter puonch da vista. Els vezzan tuot quellas chesas vödas, els cugnuoschan ils predschs da las abitaziuns, els saun cha abitaziuns sun hoz per bgers richs üna investiziun pü sgüra scu aczias. Ils politikers vegnan tuottüna tschernieus per rapreschanter ils interess da la populaziun. U cha’ls politikers nu faun que ch’els stuvessan fer u cha’ls votants tschernan ils fos politikers…

Las votantas e’ls votants da Zuoz nu voulan ingüna chasa da parcar immez cumün. Faquint nun han influenzà be ils cuosts da passa 9,7 milliuns francs la tenuta negativa dals Zuozinghers. Eir il fat, da planisar üna garascha per 123 autos in ün lö  central varà dat da stübgiar ad üna o a tschel. Avair davent ils autos da las plazzas da parcar a favur dal purtret dal cumün ma zoppar ils autos suot terra, quista tactica es gnüda scuvrida. I resta la rabgia dal president cumünal chi pensa natüralmaing eir in prüma lingia als affars: “ün pass inavo vers il temp d’immez”. I resta consternaziun – ma eir il fat, cha tals progets sun hozindi dispittaivels, na be a Zuoz. La glieud voul dad üna vart quietezza ma a l’auto voulan desister be pacs. Quista tenuta as po constatar eir pro oters temas: plazzas aviaticas, ouvras atomaras e.u.i. Ma quai nu müda il fat, cha chasas da parcar toccan a la periferia dals cumüns e cha la politica dals turistikers vess dad ir in direcziun da promouver il trafic public. Mincha giast chi vain in vacanzas cul tren güda da schoglier il problem. El vess insè da gnir recumpensà per seis möd d’agir. E’l giast chi vain cun l’auto nu vess d’avair il privilegi, da pudair parcar seis veïcul immez cumün. In quel reguard po la decisiun dals votants da Zuoz avair ün sen directiv.

L’EngadinerPost ha fat üna retschercha reguard la tendenza da las lecturas e dals lectuors per decider sur da l’inziativa reguard las seguondas abitaziuns chi vain suottamissa al pövel svizzer als 11 marz 2012. 68 % (!) han annunzchà da sustegner l’iniziativa, dimena da restrendscher consequentamaing la fabrica dad abitaziuns da vacanzas – e da fixar quai illa Constituziun da la Confederaiun svizra.
Insè consequent. Nu vaiva il pövel da l’Engiadina Ota fingià üna jada sustgnü ün’iniziativa in merit? E co ha han ils politikers cumünals, regiunals e chantunals reagi? Tactica da retardimaint, derasaziun da panica, impedimaint da masüras dad effet concret. E la redacziun da l’EngadinerPost ha surlaschà il pled be als adversaris da l’iniziativa. Equiliber schurnalistic?

Quai pudess dar üna bella surpraisa. Scha’l pövel svizzer vess propi dad acceptar l’iniziativa che capitess cun no? Dal sgüra eir quia: ün pass inavo al temp d’immez. Chi sa scha la “razza” alpina surviva?

CASA

Angelika Overath preschainta in quist cudesch il diari dal temp düraunt e zieva cha sia famiglia ho transmüdo il lö da vacanzas, Sent, in sieu lö da domicil.

Per nus Engiadinais chi cugnuschains bod tuots la perspectiva cuntraria, our d'egna experienza ubain our d'experienza da noss pü stret paraints, porta quista posiziun da vaira las chosas ourdvart bger, pustüt già cha'l diari es scrit in möd simpel e sincer. Cler, Angelika Overath es üna scriptura fina chi nu po e nu voul schnajer sia avaina poetica neir in chosas da minchadi, ma il diari es adüna scrit in möd modest chi nu prouva da scufler las aventüras, las emoziuns ed observaziuns. Già il titel ans do la direcziun: Cò es qualchün chi observa ils detagls, la naiv nun es simplamaing alva. L'autura guarda, suvenz scu sch'ella füss üna pittura, que ch'ella vezza e'ns preschainta alura sias observaziuns.

E quist möd d'observer precis nu mantegn'la be descrivand la natüra ma eir la convivenza in vschinauncha. Per nus es que natürelmaing bel - e suvenz ans sentinsa eir lusingios – da vzair e da ler cha cò es qualchün chi nu guarda da suringio sün nus e nossa cultura, anzi ch'ella s'occupa scu estra profuondamaing da que chi'ns es cher a nus. La lingua rumauntscha per exaimpel nun es be preschainta scu decoraziun, na Angelika Overath ans introdüa in sias prouvas da piglier seriusa la lingua, ella do exaimpels da poesias ch'ella fo svessa e da l'impreschiun cha las ouvras dad otras scripturas e scriptuors faun sün ella.

In nossa litteratura nun essans adüsos da diaris uschè avierts. Tar nus quels pêr diaris chi sun publichos cuntegnan bod be noms müdos, saja da las vschinaunchas, saja da las persunas. Angelika Overath nu's trupagia da dir aviertamaing que chi l'occupa e listess nu d'he eau mê gieu l'impreschiun ch'eau vegna cò degrado ad ün ordinari voyeur tres ün'exibiziunista chi voul s-chandaliser. Na, "Alle Farben des Schnees" es sto per me üna lectüra fich bella. Ella m'ho intimo a vaira il turissem e l'immigraziun da glieud estra in nossas vschinaunchas cun ögls oters cu que ch'eau d'eira adüso fin hoz.

göri

Ün pa frustrà sun eu stat, ed uossa al cumanzamaint da l'an esa da far uorden culs frusts! La Fundaziun CONVIVENZA ha organisà in december ün seminar internaziunal per discuter dumandas chi sun actualas eir per nus Rumantschs, e que bel ed aposta a Cuoira. Referents da l'inter'Europa sun gnüts invidats per quintar sco cha otras linguas van intuorn cun dumandas da standardisaziun dals idioms (ils Sorbs, ils Ladins, ils Samis); oters han quintà che fuorma d'organisaziun ch'els han tschernü e cun che dischavantags chi's ha da quintar scha la cumünanza linguistica as organisescha sco üna società da dret civil. Na ch'eu vess fat quint cha la sala dal Grand Cussagl füss plain stachida, e neir ch'eu füss stat persvas cha que pudess interessar ad ün public pü vast che chi sun ils pissers e co cha otras cumünanzas linguisticas in Europa van intuorn cun quels, eu pudess quintar da püssas experienzas fattas in quist reguard! La « splendid isolation » chi's disch «Tschels dessan imprender da nus » e chi's instrafotta da que chi cuorr'e passa dadour noss cunfins am d'eira tuottafat consciainta. Ma listess: Gnanc'ün puogn plain chi s'ha interessà, ne da las instituziuns ne da da persunas privatas ; chi po be eir gnir a l'idea da sacrifichar il temp per gnir a tadlar, a discuter e forsa dafatta ad imprender qualchosa da las experienzas dal oters.

Quista columna nu serva ad oter co ad üna igiena mentala da l'autur. El es persvas da quai : Schi's tratta dad ün frust sto quel eir gnir comunichà. Sch'el es privat es il lö eir ün privat, sch'el es public, lura dess eir il frust dvantar public. La tradiziun in nossas muntagnas es lura pel solit quella chi's sterna il frust al tavulin que chi garantischa l'anonimità. Eu per mia part fetsch adöver dal tavulin CHARDUN. Uschè evitesch eu da til zoppantar in qualche lö cun conseguenzas chi pudessan esser fatalas. Per dar pavel ad ün tumor aint il stomi nu vala quist frust la paina.

Romedi Arquint

Precis quel di cha’l “Kassensturz” da la televisiun svizzra ha controllà l’aua dal Bogn Engiadina a Scuol …. d’eira üna lingia d’aua defetta, ed ha chaschunà il problem momentan da “legionellas” (bacterias)… Fin da l’alarm: Il labor chantunal a Cuoira ha uossa confermà, cha tuot saja in meglder uorden!

Avant ün temp d’eira publichada la plazza da direcziun da l’Ospidal da la Val Müstair. Quel inserat am ha dat in ögl pervi da las pretaisas cha’ls respunsabels han fat reguard il profil da la plazza d’administraziun: Stüdi o üna scolaziun equivalenta. Na ch’eu less svalütar üna plazza d’administraziun, hoz as dschessa CEO, d’ün ospidal da quista grondezza. Ma quist exaimpel demuossa, sün che nivel da fuormaziun chi’s rechatta la vita da minchadi in nos pajais. E quista tendenza chat eu fich problematica. Quista via maina a duos classas da la populaziun. D’üna vart quellas e quels cun masters e bachelors, cun diploms da scoulas supplementaras, cun diploms da lavuraints specialisats. Da tschella vart quella part (in quist cas per furtüna) plü pitschna, chi nun ha las pussibiltats da’s scolar, quai our da motivs differents.
Ed uossa la dumonda: chi fa las lavuors tuot normalas, voul dir las lavuors chi pon gnir fattas “be” cun ün giarsunadi o – quai chi dà eir amo – insomma sainza scolaziun? Quai es glieud da l’ester, precis quella glieud chi nun es adüna tant bainvissa, eir perche ch’ella vain resguardada sco concurrenza. Pro nus as discuorra dals “Tirolers”, dals “Jugos” dals “Schwobs”, tuot expressiuns ün pa pegiorativas.

Per descriver las consequenzas d’ün tal svilup per nossas vals alpinas e lateralas tuornaina a nos exaimpel da l’Ospidal da la Val Müstair. Sco prüma: Quist svilup nun impedischa l’emigraziun da la giuventüna. Üna giuvna Jaura o ün giuven Engiadinais nu s’annunzcha faquint per üna tala plazza. O ch’ella nun ha la scolaziun necessaria, o ch’el ha stübgià p.ex. economia, dret o medicina. E lura nu tuorna`l pel solit plü inavo, per quai glüschan ils raps massa ferm. Sco seguonda: Talas plazzas vegnan alura suvent occupadas da glieud – sainz’oter capabla – da la bassa o da l’ester. Ma quista glieud nu cugnuoscha las relaziuns localas, nu cugnuoscha la lingua. E precis quai füss insè üna pretaisa fich importanta per occupar ün plazza da direcziun o d’otra respunsabiltà. Main tecnologic ma per la paja plü pratic. Quai vala eir per l’hotelleria e per l’administraziun publica. 

I vain adüna pretais, cha Engiainais giuvens e Jauras giuvnas nu voulan gnanca lavurar ill’hotelleria o in ospidals. Ün motiv pudess forsa esser, ch’els tscherchan otras relaziuns pro la lavur, els vulessan damain cumbat da carriera e sun skeptics invers pretaisas schmasüradas. O am sbagl eu forsa quia? Tschel di n’haja let, ch’üna duonna specialisada da chüra (plü bod as dschaiva sour d’amalats), p.ex. üna sour d’operaziun possa lavurar amo 15 ons fin pro la pensiun sainza obligs da’s scolar inavant intensivmaing cun masters quia e bachelors là. E davo, quai n’haja vis persunalmaing, nu po üna duonna da chüra gnanca decider svessa, sch’ella dess dar üna squitta sch’al paziaint giavüscha quai. Ello sto dumandar il prüm al meidi. E davo vain quist proceder protocollà detaigliadamaing. Amo dumondas?

CASA

Las loipas in Engiadin'Ota sun predestinedas per lascher fer passlung a persunas orvas. Da quist temp as inscuntra suvenz a persunas orvas accumpagnedas dad üna guida. Quecò es tuot in uorden e nu disturba ad üngün, anzi minchün arcugnuoscha las prastaziun extraordinarias.

Otra es la situaziun tenor mia opiniun scha s'incuntra ad üna guida cun ün orv sülla loipa illa Val Roseg. Mincha amatur da quist sport cugnuoscha las difficulteds chi regnan tar la loipa da Roseg cur cha's stu surpasser a qualchün chi vo pü plaun. Ad es da fer la guetta e spetter sül dret mumaint per surpasser cur ch'üngün nu vain incunter. Scha la loipa fo güsta üna stüerta esa da spetter fin cha s'ho darcho la survista.

Eau vaiva ün fich bun ski, svelt scu la puolvra e d'eira per gnir inour vers Puntraschigna. Eir in quist cas as stu fer quint cha saja qualchün pü plaun in viedi. Ma que chi m'es capito quel di es propi da l'impussibel. Vezzi tuot in d'üna vouta duos persunas chi am vegnan incunter, chi vaun pachific vers Roseg. La persuna aint in mieu stizi es ün orv e la guida aint il oter stizi fo dalum üna caneruna: Halt, halt, ufpasse!!!

Üngün nu vo gugent aint per ün orv, a nu'm resta oter cu da saglir our da la loipa, natürelmaing ch'eau sun crudeda e m'he fatta mel ed eir la duonna chi gniva zieva me es crudeda. La guida ho declaro in tuotta calma, cha l'orv stöglia pudair chaminer in quel stizi, cha quel saja pü bun e pü adatto per ün orv. Eau am dumand auncha hoz cu cha quellas duos persunas saron turnedas our da la Val Roseg. A vo tuottüna magari ingiò!!

La sted passeda sun eau chamineda sül Piz Nair, que es pratic causa cha's po gnir ingiò culla pendiculera. Sü sur la Fuorcla Schlattain in quella gianda stipa cun quella sendina stretta eira üna gruppa da persunas. Eau d'he vis dalum cha püs eiran impedieus da spiert. Ün pêr vaivan üna temma naira da passer sü da la stipa. Tuot ils buns pleds nu güdaivan ünguotta, els eiran scu paralsisos e nu faivan pü ün pass. Las persunas chi accumpagnaivan eiran imbarrazedas, turner nu vulaivane ed ir insü nu pudaivane.

Eau ils d'he salvos, als impedieus ad als oters. "Guardè losü quella crusch sül spih, fin sü tar quella crusch stuvais ir, lo rivais sün üna via largia." Ludos sajan ils turistikers chi faun our d'üna spuonda stipa üna pista da skis largia e sainza ün crap in peis! Listess, minchataunt as ho il sentimaint cha guidas e persunas accumpagnantas nu sapchan propi che cha faun.

Baldina